ART THERAPY

Η ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΩΣ ΕΝΑ ΑΣΦΑΛΕΣ ΕΝΔΙΑΜΕΣΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Η ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΩΣ ΕΝΑ ΑΣΦΑΛΕΣ ΕΝΔΙΑΜΕΣΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

 

«Αυτά τα δέντρα είναι θαυμάσια, αλλά ακόμα πιο μαγευτικός είναι ο πανέμορφος και συν-κινητικός χώρος μεταξύ τους…»  Rilke

«Οι αναμνήσεις από τον έξω κόσμο δεν θα έχουν ποτέ την ίδια τονικότητα με εκείνες του σπιτιού που χάνεται, δεν είμαστε ποτέ πραγματικοί ιστορικοί, αλλά πάντα σχεδόν ποιητές, και τα συναισθήματά μας είναι ίσως τίποτε άλλο παρά μια έκφραση της ποίησης που χάθηκε»  Bachelard

«Η μητέρα βλέπει το μωρό στην αγκαλιά της, και το μωρό κοιτάζει στο πρόσωπο της μητέρας του και βρίσκει τον εαυτό του σ ‘αυτό …» Winnicott

 

 

Σε αυτό το άρθρο θα προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε καλύτερα, θέτοντας ερωτήματα και ψάχνοντας στην ευρύτερη λογοτεχνία το ενδιάμεσο περιβάλλον σαν μια ψυχολογική εμπειρία και την εικαστική θεραπεία σαν ένα δυνητικό χώρο που μπορεί να προσφέρει αλλαγή, ασφάλεια και κατανόηση. Για να το καταφέρουμε αυτό θα χρησιμοποιήσουμε διάφορες συνδέσεις μεταξύ του χώρου, του χρόνου, της παρουσίας, της απουσίας και της απώλειας ή του τραύματος όπως παρουσιάζεται μέσω της τέχνης και της ψυχολογίας.

Πώς μπορούμε να προσδιορίσουμε τον ενδιάμεσο χώρο ή κενό μεταξύ των άνθρωπο? Τι μπορεί να γεμίσει αυτό το υπαρκτό κενό? Στις παραστατικές τέχνες το κενό χρησιμοποιείται για να μας περιγράψει πώς συσχετιζόμαστε με τους άλλους και με τον ίδιο μας τον εαυτό. Στην αρχιτεκτονική είναι συνδεδεμένο με δημιουργίες που μας προκαλούν δέος ή οικειότητα. Στην μουσική τα κενά ή οι παύσεις δημιουργούν τελικά την μουσικότητα και την ισορροπία μεταξύ του ήχου και της σιωπής. Στην φυσική ως κενό ορίζεται η απόλυτη απουσία ύλης σε μια περιοχή του χώρου. Στην φύση το κενό γεμίζει με ένα ποτάμι και ο άνθρωπος δημιούργησε γέφυρες για να μπορεί να υπάρξει σε αυτό το κενό.

Εάν υποθέσουμε πώς το κενό δημιουργείται καθ όλη την διάρκεια της κύησης με αποκορύφωμα την γέννηση, και συνεχίζεται να δημιουργείται κατά την εξέλιξη του ανθρώπου, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι το πρώτο περιβάλλον στο οποίο υπάρχουμε είναι το σπίτι μας. Όπου στην επέκτασή του, οι γονείς είναι αυτοί οι οποίοι δημιουργούν το περιβάλλοντα χώρο, άρα έχουν και βασικό ρόλο στην ορθή εμπειρία και ενότητα του παιδιού. Στην ψυχολογία όπως είναι γνωστό η σχέση μητέρας-παιδιού παίζει σημαντικό ρόλο για την ορθή εξέλιξη του ατόμου. Ο τρόπος που η μητέρα κρατάει (holds) το μωρό, στην αγκαλιά της αλλά και στον νου της, είναι κατά τον Winnicott ή πρώτη εμπειρία που έχει το βρέφος με το περιβάλλον. Αυτή η αίσθηση που έχει το παιδί όταν η μητέρα το «κρατάει» μπορεί να οδηγήσει το παιδί στην κατάσταση του παιχνιδιού. Το παιδί νοιώθει ασφάλεια και πληρότητα και έτσι έχει την ικανότητα να χρησιμοποιήσει το ενδιάμεσο περιβάλλον για να κατανοήσει τον εαυτό του αλλά και τον άλλον.

Όπως είδαμε στο προηγούμενο άρθρο με το παιδί που έχει μεγαλώσει χωρίς ένα θετικό εσωτερικό αντικείμενο -είμαι σίγουρος πως δεν είχε κάποιον να τον «κρατήσει» μεταφορικά και κυριολεκτικά- αυτό βρισκόταν σε μία μόνιμη ανησυχία και ανικανότητα για ένα υγιές παιχνίδι. Ο ενδιάμεσος χώρος, μεταξύ του εαυτού και του αντικειμένου, μπορούμε να πούμε ότι είναι το περιβάλλον στο οποίο το παιδί μπορεί να αποκτήσει μια υγιή κοινωνική και πολιτισμική εμπειρία. Το ίδιο μπορούμε να πούμε ότι γίνεται με την διαδικασία του παιχνιδιού και της δημιουργικότητας. Το μεγαλύτερο μυστήριο της πρώιμης ζωής μας είναι να αποδεχτούμε ότι η εμπειρία μας δεν είναι μονοδιάστατη και υποκειμενική, αλλά με την διαδικασία της διαμεσολάβησης στον δυνητικό χώρο χρησιμοποιώντας σύμβολα, να αποκτήσουμε την δυνατότητα να μοιραστούμε τις εμπειρίες μας με τους άλλους. Εδώ μπορούμε να πούμε ότι δημιουργούνται και οι λεγόμενες ναρκισιστικές συμπεριφορές και άλλοι αμυντικοί μηχανισμοί όπου θα ασχοληθούμε σε άλλο άρθρο.

Καθώς ο Winnicott, οι προηγούμενοι του αλλά και οι επόμενοι από αυτόν θεώρησαν την σχέση βρέφους-μητέρας σαν την αιτία για μια ολοκληρωμένη αναγνώριση του εαυτού αλλά και του άλλου, δεν αναγνώρισαν την σχέση του πατέρα σαν μια καταλυτική παρουσία στην εξέλιξη της εμπειρίας αυτής. Η παρουσία του πατέρα θα διακόψει την σχέση μητέρας- παιδιού για μία ολοκληρωτική τρισυπόστατη συμβίωση. Ο πατέρας εδώ φέρνει τον «λόγο» σαν ένα καινούριο στοιχείο σε αυτήν την δισυπόστατη σχέση και με την χρήση της γλώσσας, όπου κατά τον Lacan δημιουργείται η διάσπαση. Ο «λόγος» εδώ φέρνει το παιδί να αντιληφθεί έναν καινούριο κόσμο επικοινωνίας και ύπαρξης, όπως γράφει ο Bachelard «όταν μια εικόνα είναι καινούρια, ο κόσμος αντιλαμβάνεται σαν καινούριος». Ο «λόγος» λειτουργεί σαν την αμεσότερη επικοινωνία μεταξύ του εσωτερικού και εξωτερικού κόσμου. Ο Lacan σωστά γράφει ότι «το ασυνείδητο είναι δομημένο σαν την γλώσσα». Συνοπτικά, ο άνθρωπος σε αυτό το στάδιο για πρώτη φορά αρχίζει και σχηματίζει μια ολοκληρωμένη ένωση με τον πραγματικό του εαυτό.

Ας επιστρέψουμε για λίγο στην τέχνη και ας εξετάσουμε αυτήν την φοβερή στιγμή που ο δημιουργός είναι έτοιμος να ακουμπήσει το γεμάτο χρώμα πινέλο του στον άδειο λευκό καμβά. Για πολλούς, αυτή η στιγμή θεωρείται και η πιο δύσκολη η οποία, πολλές φορές  είναι φορτισμένη με φόβο, αγωνία και αναποφασιστικότητα. Ο άδειος καμβάς εδώ μπορεί να θεωρηθεί σαν το ενδιάμεσο αντικείμενο ή ο ενδιάμεσος χώρος μεταξύ της φαντασίας του δημιουργού και τον ίδιο τον δημιουργό. Η λυτρωτική αυτή επαφή φέρνει τον δημιουργό στην αρχή ενός καινούργιου ταξιδιού, όπου και ξεκινά έναν εσωτερικό διάλογο μεταξύ της κατάστασης του και της εικόνας.

Στην εικαστική θεραπεία ακούμε πολύ συχνά από θεραπευόμενους να λένε πως «δεν ξέρω να ζωγραφίζω, είμαι πολύ κακός στην ζωγραφική κ.α» υποθέτω πως εδώ η παρουσία του φόβου είναι αισθητή (παρόμοια με του ζωγράφου), μέχρι που ο θεραπευόμενος αισθανθεί ασφάλεια στο θεραπευτικό περιβάλλον. Σε όσο πιο διαστρεβλωμένο και δύσκολο περιβάλλον έχει μεγαλώσει σαν παιδί τόσο πιο δύσκολο και χρονοβόρο θα είναι να αισθανθεί ασφαλής μέσα στο θεραπευτικό περιβάλλον.

Οι θεραπευτές εδώ θα πρέπει να κατανοήσουν την δυσκολία και στη λεγόμενη αντι-μεταβίβαση να «κρατήσουν» τον θεραπευόμενο σαν άλλοτε μητέρες. Η συμπεριφορά στο περιβάλλον φέρει ανεπιφύλακτα κομμάτια από την προσωπική ανάπτυξη του ατόμου και για αυτό θα πρέπει να συμπεριλαμβάνεται στην αναγνώριση του θεραπευόμενου. Έτσι ο θεραπευόμενος θα αισθανθεί ασφάλεια, κατανόηση και εξέλιξη η οποία σιγά σιγά θα δώσει την θέση της στην γειτνίαση (το να συνορεύεις με κάποιον άλλον).

 

Πάνος Κούρτης

 

 

Σχετικά με τον Αρθρογράφο

ΠΑΝΟΣ ΚΟΥΡΤΗΣ

Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας
MSG Εικαστικός Ψυχοθεραπευτής

ΘΕΡΑΠΕΙΑ
• Ατομικές θεραπείες συμβουλευτικής
• Ομαδικές θεραπείες συμβουλευτικής

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ
• Εκπαιδευτικός κύκλος για εισαγωγή στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα της εικαστικής ψυχοθεραπείας. Σε επικοινωνία με το Queen Margaret University του Εδιμβούργου.
• Εκμάθηση εναλλακτικών μεθόδων επικοινωνίας για άτομα που βρίσκονται στο φάσμα του αυτισμού και για τις οικογένειές τους.

ΕΝΕΡΓΟ ΜΕΛΟΣ
 Βρετανικών Εικαστικών Θεραπευτών
 HCPC
 Ελληνκή εταιρία συμβουλευτικής

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ
697 4593 968
panoscourtis@yahoo.com

Προσθήκη σχολίου

Γράψτε ένα σχόλιο


CAPTCHA Image
Reload Image

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.