ART THERAPY

ΚΑΘΕ ΘΕΡΑΠΕΥΟΜΕΝΟΣ ΜΙΑ ΞΕΧΩΡΙΣΤΗ ΟΝΤΟΤΗΤΑ

 

Ως τώρα έχουμε πει ότι η θεραπευτική εικόνα μέσω της θεραπευτικής σχέσης μπορεί να προσφέρει δύο σημαντικές πληροφορίες στην ανάλυση και τη κατανόηση του θεραπευόμενου. Η μεταβίβαση παρελθοντικών αλλά και τωρινών συναισθημάτων προς την εικόνα και η εικόνα σαν ένα μεταβατικό αντικείμενο μπορούν να μας προσφέρουν την ικανότητα να πούμε ότι κάθε θεραπευόμενος πρέπει να αναγνωριστεί σαν μία ξεχωριστή οντότητα. Είναι επομένως καλό να αποφεύγουμε να δουλεύουμε με βάση του τι διάγνωση έχει δοθεί στον καθένα (π.χ. ADHD, learning disabilities..κ.α).

Οι εικαστικοί θεραπευτές δεν έχουν εκπαιδευτεί στο να κάνουν διαγνώσεις αλλά έχουν το προνόμιο, λόγω του ότι είναι μία διυποκειμενική θεραπευτική προσέγγιση, να δουλεύουν με ένα πολύ μεγάλο φάσμα διαγνώσεων. Αυτό μας δίνει την δυνατότητα να μπορούμε να προσφέρουμε μία διαφορετική οπτική στον τομέα της υγείας και της ψυχολογίας. Οι μελέτες κλινικών περιπτώσεων (case studies), όπου θα παρουσιάσουμε εδώ, είναι μία ερευνητική μέθοδος που μας βοηθάει να μαζέψουμε πληροφορίες από την διαδικασία της θεραπείας και να τις μοιραστούμε με το ευρύ κοινό. Θα ασχοληθούμε σε επόμενα άρθρα για την έρευνα στην εικαστική θεραπεία.

Σε αυτό το άρθρο θα δούμε πώς η εικαστική θεραπεία (θ. σχέση και θ. εικόνα) λειτούργησε σαν μεταβατικό αντικείμενο και βοήθησε ένα παιδί 8 ετών που ζει με ανάδοχους γονείς να ισορροπήσει την συμπεριφορά του και να καταφέρει στο τέλος να  συν-υπάρξει μέσα στην θεραπευτική σχέση χωρίς βία και ανταγωνισμό.

Ο Ιαν (ψευδώνυμο) παραπέμφθηκε για εικαστική θεραπεία διότι είχε παρατηρηθεί από τους δασκάλους και από τους ανάδοχους γονείς του ότι είχε ανταγωνιστική και βίαια συμπεριφορά απέναντι στους ίδιους αλλά και ως προς τους συμμαθητές του ιδιαίτερα όταν έπαιζε. Χαρακτηριστικά αναφέρεται στον φάκελο του ότι ήθελε πάντα να νικάει και ποτέ να χάνει και για να το καταφέρει γινόταν βίαιος. Ο Ιαν μεγάλωσε σε ένα πολύ βρώμικο και ανθυγιεινό σπίτι, δεν γνώρισε τον πατέρα του και η μητέρα του δεν μπορούσε να του προσφέρει την απαραίτητη φροντίδα γιατί είχε διαγνωστεί με κατάθλιψη. Πολλές φορές πήγαινε στο σχολείο με βρώμικα ρούχα και αναφέρεται ότι πολλές φορές εμφανιζόταν ξυπόλητος και βρεγμένος.

Από αυτή τη μικρή περιγραφή μπορούμε να καταλάβουμε ότι ο Ιαν δεν κατάφερε να ενσωματώσει ένα υγιές και καλό εσωτερικό αντικείμενο και αυτό διακρίνεται ξεκάθαρα στις σχέσεις του με τους ανθρώπους. Δουλέψαμε μαζί με τον Ιαν για 9 μήνες (27 συνεδρίες) σε έναν οργανισμό που προσφέρει υποστήριξη (συναισθηματική και πρακτική) σε ανάδοχα παιδιά (foster children). Ανάδοχα παιδιά στην Σκωτία και στην Μ. Βρετανία ονομάζονται τα παιδιά που οι γονείς τους για προσωπικούς, κοινωνικούς ή οικονομικούς λόγους δεν μπορούν να προσφέρουν την απαραίτητη φροντίδα, έτσι τα παιδιά παραπέμπονται σε κέντρα υποστήριξης, τα οποία έρχονται σε επαφή με τους ανάδοχους γονείς.

Στις συνεδρίες δουλέψαμε μαζί με τον βοηθό υποστήριξης (key worker) του παιδιού γιατί από την αρχή φάνηκε ότι ήταν ένα πρόσωπο που του προσέφερε ασφάλεια και ηρεμία. Ο Ιαν είναι ένα λεπτοκαμωμένο, μικρό παιδί που του άρεσε πολύ να παίζει παιχνίδια. Στον χώρο εμφανιζόταν πολύ ντροπαλός και μαζεμένος μέχρι που ερχόταν η ώρα να παίξουμε. Εκεί μεταμορφωνόταν σε ένα παιδί με πολύ ένταση και ανταγωνιστικότητα. Αυτό φαινόταν ξεκάθαρα στον χώρο αφού δημιουργούσε χάος που πολλές φορές μου χρειάζονταν 20 λεπτά να καθαριστεί το δωμάτιο. Του άρεσε να φτιάχνει πράγματα με πηλό και να δημιουργεί δικά του παιχνίδια που συνήθως θα έβαζε τους δικούς του κανόνες.  Η δυσκολία της θεραπευτικής μας σχέσης ήταν στο πως θα μπορούσα να αποδεχτώ αυτό το χάος και την ανταγωνιστικότητα χωρίς να του πω ότι αυτό που κάνει είναι καλό ή κακό.

Στην εικόνα 1 μπορούμε να δούμε στην πράξη πως δουλεύει η θεραπευτική εικόνα. Τι βλέπουμε σε αυτήν την εικόνα? Εδώ δεν δουλεύουμε συμπερασματικά αλλά με προτάσεις. Είναι καλό να έχουμε στον νου μας ότι με την δημιουργία μιας θ. εικόνας ο θεραπευόμενος μας αφήνει να γνωρίσουμε ένα μέρος του εαυτού του. Τι προσπάθησε να εκφράσει μέσω της εικόνας αυτής? Είναι μία φιγούρα η οποία φαίνεται ξαπλωμένη, τα πόδια και τα χέρια φαίνονται αδύναμα να κρατήσουν όρθιο το αντικείμενο και χαρακτηριστικά βλέπουμε ότι η φιγούρα δεν έχει στόμα. Μπορούμε να υποθέσουμε εδώ, ότι με την απουσία του στόματος και  την φυσική κατάσταση της φιγούρας, ότι ο Ιαν δεν κατάφερε να ανατραφεί σωστά.  Η εικόνα αυτή μου θύμισε πολύ την περιγραφή που είχα διαβάσει στον φάκελό του. Με αυτήν την εικόνα ένοιωσα ότι με άφησε να δω το πόσο ευαίσθητος και ευάλωτος είναι, το οποίο ήταν κρυμμένο πίσω από την βίαιη και ανταγωνιστική συμπεριφορά του.

image1

Εικόνα 1

Ο Ιαν δεν με περιλάμβανε μέσα στο παιχνίδι του και πολύ συχνά ένιωθα ότι ακόμη δεν ήμουν ένα επιθυμητό πρόσωπο. Ακόμη δεν είχαμε αναπτύξει μια σχέση εμπιστοσύνης έτσι ώστε να μπορέσει να εκφράσει, μέσω της εικόνας, τις σκέψεις του και τα συναισθήματά του. Περίπου στην μέση της θεραπείας ο Ιαν δημιούργησε την Εικόνα 2. Έφτιαξε ένα πρόσωπο με πηλό και μετά μου πρότεινε να παίξουμε ένα παιχνίδι. Οι κανόνες του παιχνιδιού ήταν πολύ απλοί, έπρεπε να φτιάξουμε μικρά μπαλάκια από πηλό και να τα ρίξουμε σε ένα μεγάλο κουτί. Έχοντας  γνώση ότι ο Ιαν θέλει συνέχεια να νικά και έχοντας παίξει πολλά παρόμοια παιχνίδια όπου τον άφηνα να βγαίνει νικητής, αποφάσισα να τον προκαλέσω και να νικήσω εγώ. Το έκανα αυτό για να φέρω μία πραγματική κατάσταση και  για να μη διατηρήσω τη φαντασιακή κατάσταση στην θεραπευτική μας σχέση. Ήταν φοβερό που ο Ιαν δεν μπορούσε να καταλάβει ότι δεν χρειάζεται να υπάρχουν πάντα νικητές και χαμένοι σε ένα παιχνίδι. Δεν μπορούσε να συνειδητοποιήσει ότι καμιά φορά αξίζει πιο πολύ η διαδικασία του παιχνιδιού παρά το αποτέλεσμά, και αυτός ήταν ένας από το κύριους στόχους της θεραπείας. Ο Winnicott πολύ όμορφα διατυπώνει ότι «στο παιχνίδι και μόνο στο παιχνίδι το παιδί ή ο ενήλικας είναι σε θέση να είναι δημιουργικός και να χρησιμοποιεί το σύνολο της προσωπικότητας του, και ότι όταν υπάρχει δημιουργικότητα το άτομο ανακαλύπτει τον εαυτό του». Έτσι λοιπόν όπως παίζαμε και έχανε, πήρε ένα ξύλινο αντικείμενο (εικόνα 2) και χτύπαγε με βία το πρόσωπο που είχε δημιουργήσει. Ήταν εμφανές το πόσο πολύ ήθελε να νικήσει, λες και το να βγαίνει νικητής τον λύτρωνε από κάτι.

image2

Εικόνα 2

Η εικόνα εδώ έπαιξε ένα ρόλο εικονοποίησης των δύσκολων συναισθημάτων του Ιαν και ταυτόχρονα μία εξήγηση του γιατί είναι τόσο ανταγωνιστικός με τους συμμαθητές του όταν παίζει. Μετά από την εικόνα αυτή ο Ιαν άρχισε να με εμπιστεύεται και να καταλαβαίνει καλύτερα πως μπορεί να επωφεληθεί από τις συνεδρίες μας. Παρουσιαζόταν πιο φιλικός και πολλές φορές με άφηνε να παίξω μαζί του χωρίς πλέον να είναι τόσο ανταγωνιστικός. Προς το τέλος της θεραπείας ο Ιαν σε μία συνεδρία μου ζήτησε να ζωγραφίσουμε μια εικόνα μαζί (εικόνα 3). Ήταν η πρώτη φορά που ο Ιαν με συμπεριέλαβε μέσα στο δημιούργημά του. Η εικόνα αυτή νομίζω ότι έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην σχέση μας, μιας και κατάφερε να συνεργαστεί μαζί μου χωρίς να υπάρξουν στοιχεία ανταγωνισμού ή διεκδίκησης. Στην εικόνα βλέπουμε δύο ενωμένα  χέρια, το αριστερό είναι του Ιαν και το δεξί το δικό μου. Ήταν η πρώτη φορά που ο Ιαν επέλεξε να χρησιμοποιήσει χρώματα και όχι πηλό.

image3

Εικόνα 3

 

Παρουσιάστηκε πολύ ήρεμος και ευγενικός, ανακάτεψε και δημιούργησε αποχρώσεις που πριν δεν ήταν έτοιμος να δημιουργήσει. Εδώ μπορούμε να πούμε πως ο Ιαν ήταν έτοιμος να ανακαλύψει κάτι καινούργιο, να με εμπιστευτεί και να μοιραστεί μαζί μου την χαρά της δημιουργίας. Μετά από αυτή την εικόνα και μέχρι να τελειώσουμε τις συνεδρίες η συμπεριφορά του ήταν πολύ διαφορετική. Ήταν πιο ήρεμος  και φαινόταν να απολαμβάνει την διαδικασία του παιχνιδιού παρά το αποτέλεσμα.

Το γεγονός ότι ο Ιαν κατάφερε να βιώσει εμπειρικά μια υγιή συνεργασία σημαίνει ότι επιστεύτηκε την θεραπευτική σχέση και χρησιμοποίησε την εικόνα και το παιχνίδι σαν μεταβατικά αντικείμενα με τα οποία τώρα θα μπορεί να τα έχει σαν αναφορά. Συνοπτικά, η πρώτη εικόνα μπορεί να παρατηρηθεί σαν μια εικόνα γνωριμίας με τον Ιαν. Βλέποντάς την μετά από καιρό μπορώ να πω ότι είναι μια εικόνα στην οποία ο Ιαν «μεταβίβασε» κάποια στοιχεία από το κοντινό του παρελθόν. Η δεύτερη εικόνα φέρει στην επιφάνεια της την εσωτερική πάλη του κατά την διάρκεια ενός παιχνιδιού και μας δείχνει την ανάγκη που έχει το παιδί για να νικήσει. Μπορούμε επίσης να την δούμε σαν μια εικόνα που μας εξηγεί την τωρινή κατάσταση του Ιαν και τους λόγους για τους οποίους παραπέμφθηκε για εικαστική θεραπεία. Η τρίτη εικόνα είναι αποτέλεσμα της θεραπευτικής μας σχέσης και προτείνει μια κατάσταση στην οποία ο Ιαν μπορεί να έρθει στο μέλλον. Αυτή η σχέση πια μπορεί να λειτουργήσει ως πρότυπο για τη δημιουργία υγειών και σταθερών σχέσεων.

 

 

Πάνος Κούρτης

Σχετικά με τον Αρθρογράφο

ΠΑΝΟΣ ΚΟΥΡΤΗΣ

Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας
MSG Εικαστικός Ψυχοθεραπευτής

ΘΕΡΑΠΕΙΑ
• Ατομικές θεραπείες συμβουλευτικής
• Ομαδικές θεραπείες συμβουλευτικής

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ
• Εκπαιδευτικός κύκλος για εισαγωγή στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα της εικαστικής ψυχοθεραπείας. Σε επικοινωνία με το Queen Margaret University του Εδιμβούργου.
• Εκμάθηση εναλλακτικών μεθόδων επικοινωνίας για άτομα που βρίσκονται στο φάσμα του αυτισμού και για τις οικογένειές τους.

ΕΝΕΡΓΟ ΜΕΛΟΣ
 Βρετανικών Εικαστικών Θεραπευτών
 HCPC
 Ελληνκή εταιρία συμβουλευτικής

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ
697 4593 968
panoscourtis@yahoo.com

Προσθήκη σχολίου

Γράψτε ένα σχόλιο


CAPTCHA Image
Reload Image

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.