ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ

Ιστορία της έκλειψης του Σπινόζα

Συνέχεια του Σπινόζα, συγγραφικό έργο και αλληλογραφία

Πανενθεϊστής, πανθεϊστής ή άθεος

Είναι ευρέως διαδεδομένη η αντίληψη ότι ο Σπινόζα ταύτιζε το Θεό με το υλικό σύμπαν. Έχει κατά συνέπεια ονομασθεί «προφήτης» και «πρίγκιπας» του πανθεϊσμού. Εντούτοις σε μια επιστολή του στο Χάινριχ Όλντενμπουργκ δηλώνει ότι «ως προς την άποψη ορισμένων ότι ταυτίζω το Θεό με τη φύση (θεωρούμενο ως ένα είδος μάζας ή σωματικής ύλης), κάνουν τελείως λάθος». Για τον Σπινόζα, το Σύμπαν μας (Κόσμος) είναι ένας τρόπος με δύο χαρακτηριστικά της Σκέψης και της Έκτασης. Ο Θεός έχει απείρως πολλά άλλα χαρακτηριστικά που δεν είναι παρόντα στον κόσμο μας.

Σύμφωνα με το Γερμανό φιλόσοφο Καρλ Γιάσπερς, όταν ο Σπινόζα έγραψε «Deus sive Natura» (Θεός ή Φύση) εννοούσε ότι ο Θεός είναι Natura naturans (Φύση που ενεργεί όπως η φύση) και όχι Natura naturata (Φύση ήδη δημιουργημένη) και ο Γιάσπερς πίστευε ότι ο Σπινόζα, στο φιλοσοφικό του σύστημα, δεν εννοούσε ότι Θεός και Φύση είναι όροι εναλλάξιμοι, αλλά μάλλον ότι η υπερβατικότητα του Θεού πιστοποιείται από τα απείρως πολλά χαρακτηριστικά (ιδιότητές) του και ότι δύο χαρακτηριστικά γνωστά στους ανθρώπους, τα ονομαζόμενα Σκέψη και Έκταση, υποδήλωναν την πανταχού παρουσία του Θεού. Ακόμη ο Θεός και με τα χαρακτηριστικά της σκέψης και της έκτασης δεν μπορεί να ταυτισθεί αυστηρά με τον κόσμο μας. Αυτός ο κόσμος είναι βέβαια «διαιρετός», αποτελείται από μέρη. Αλλά ο Σπινόζα επιμένει ότι «κανένα χαρακτηριστικό μιας ουσίας δεν μπορεί πραγματικά να κατανοηθεί, που σημαίνει η ουσία να διαιρεθεί». (Που σημαίνει ότι κανείς δεν μπορεί να συλλάβει ένα χαρακτηριστικό κατά τρόπο που να οδηγεί στη διαίρεση της ουσίας) και ότι «μια ουσία που είναι απολύτως άπειρη είναι αδιαίρετη» (Ηθική, Μέρος Ι, Προτάσεις 12 και 13).

Ακολουθώντας αυτή τη λογική ο κόσμος μας πρέπει να θεωρηθεί ως ένας τρόπος με δύο χαρακτηριστικά, τη σκέψη και την έκταση. Ετσι η πανθεϊστική διατύπωση «Ένα και Όλα» θα ίσχυε για τον Σπινόζα μόνο αν το «Ένα» διατηρεί την υπερβατικότητά του και το «Όλα» δεν ερμηνευόταν ως το σύνολο πεπερασμένων πραγμάτων.

O Mαρτιάλ Γκερού (Γάλλος φιλόσοφος, 1891-1976) πρότεινε τον όρο «Πανενθεϊσμός» μάλλον παρά «Πανθεϊσμός» για να περιγράψει την άποψη του Σπινόζα για τη σχέση μεταξύ Θεού και κόσμου. Ο κόσμος δεν είναι Θεός αλλά, κατά μία έντονη αίσθηση, «μέσα» στο Θεό. Όχι μόνο τα πεπερασμένα πράγματα έχουν τον Θεό ως αιτία τους, αλλά δεν μπορούν να κατανοηθούν χωρίς τον Θεό. Με άλλα λόγια, ο κόσμος είναι ένα υποσύνολο του Θεού. Εντούτοις, ο Αμερικανός πανενθεϊστικός φιλόσοφος Τσαρλς Χάρτσχορν (1897-2000) επέμενε στον όρο Κλασικός Πανθεϊσμός για να περιγράψει την άποψη του Σπινόζα.

Το 1785 ο Φρίντριχ Χάινριχ Γιάκομπι (Γερμανός φιλόσοφος) δημοσίευσε μια καταδίκη του πανθεϊσμού του Σπινόζα, μετά την υποτιθέμενη ομολογία του Λέσσινγκ, την ώρα που πέθαινε, ότι ήταν «Σπινοζικός», κάτι που στην εποχή του ισοδυναμούσε με άθεο. Ο Γιάκομπι υποστήριζε ότι το δόγμα του Σπινόζα ήταν καθαρός υλισμός επειδή όλη η Φύση και ο Θεός δεν θεωρούνται τίποτε άλλο παρά εκτεταμένη ουσία. Αυτό, για τον Γιακόμπι, ήταν συνέπεια του ορθολογισμού του Διαφωτισμού και θα κατέληγε τελικά στον απόλυτο αθεϊσμό. Ο Μόζες Μέντελσον (Γερμανοεβραίος φιλόσοφος, 1729-1786) διαφωνούσε με τον Γιακόμπι, λέγοντας ότι δεν υπάρχει πραγματική διαφορά μεταξύ θεϊσμού και πανθεϊσμού. Το θέμα αυτό αποτέλεσε μείζον πνευματικό και θρησκευτικό ζήτημα του Ευρωπαϊκού πολιτισμού εκείνη την εποχή.

Η ελκυστικότητα της φιλοσοφίας του Σπινόζα στους Ευρωπαίους του τέλους του 18ου αιώνα συνίστατο στο ότι παρείχε μια εναλλακτική του υλισμού, του αθεϊσμού και του ντεϊσμού. Τρεις από τις ιδέες του Σπινόζα τους γοήτευαν έντονα:

η ενότητα όλων όσα υπάρχουν
η κανονικότητα όσων συμβαίνουν
η ταυτότητα πνεύματος και φύσης

Το 1879 ο πανθεϊσμός του Σπινόζα εγκωμιαζόταν από πολλούς αλλά από μερικούς θεωρείτο ανησυχητικός και επικίνδυνα επιζήμιος.

Το «Θεός και Φύση» (Deus sive Natura) του Σπινόζα μιλούσε για ένα ζώντα, φυσικό Θεό, σε αντίθεση με την «Πρώτη Αιτία» της Νευτώνειας μηχανικής ή το νεκρό μηχανισμό της Γαλλικής «Ανθρώπινης Μηχανής» (του Γάλλου υλιστή φιλόσοφου Ζυλιέν Οφρέ ντε λα Μετρί, 1709-1751). Ο Κόλριτζ και ο Σέλλεϋ είδαν στη φιλοσοφία του Σπινόζα μια θρησκεία της φύσης. Ο Νοβάλις τον ονόμασε «άνθρωπο μεθυσμένο από Θεό». Ο Σπινόζα ενέπνευσε τον ποιητή Σέλλεϋ να γράψει το δοκίμιο «Η Αναγκαιότητα του Αθεϊσμού».

Ο Σπινόζα θεωρείτο άθεος γιατί χρησιμοποιούσε τη λέξη Θεός (Deus) για να δηλώσει μια έννοια που ήταν διαφορετική από εκείνη του Ιουδαιοχριστιανικού μονοθεϊσμού. «Ο Σπινόζα αρνείται ρητά στο Θεό προσωπικότητα και συνείδηση, δεν έχει ούτε νοημοσύνη, συναίσθημα ή βούληση, δεν ενεργεί σύμφωνα με σκοπό, αλλά όλα ακολουθούν την αναγκαιότητα από τη φύση του, σύμφωνα με το νόμο …». Έτσι, ο κρύος, αδιάφορος Θεός του Σπινόζα έρχεται σε αντίθεση με την ιδέα ενός ανθρωπόμορφου, πατρικού Θεού που φροντίζει για την ανθρωπότητα.

Σύμφωνα με την Εγκυκλοπαίδεια Φιλοσοφίας του Στάνφορντ ο Θεός του Σπινόζα είναι μια «άπειρη διάνοια», παντογνώστης και ικανός να αγαπά τόσο τον εαυτό του όσο και εμάς, στο βαθμό που είμαστε μέρος της τελειότητάς του, και ο Σπινόζα συνιστά την amor intellectualist dei (πνευματική αγάπη του Θεού) ως το ανώτερο αγαθό για τον άνθρωπο. Εντούτοις, το ζήτημα είναι σύνθετο. Ο Θεός του Σπινόζα δεν έχει ελεύθερη βούληση, δεν έχει σκοπούς ή προθέσεις, και ο Σπινόζα επιμένει ότι «ούτε διανόηση ούτε θέληση έχουν να κάνουν με τη φύση του Θεού». Εξάλλου, ενώ εμείς μπορεί να αγαπάμε το Θεό, πρέπει να θυμόμαστε ότι ο Θεός δεν είναι πραγματικά το είδος του όντος που θα μπορούσε ποτέ να μας ανταγαπήσει. «Αυτός που αγαπά το Θεό δεν μπορεί να επιδιώκει σε αντάλλαγμα να τον αγαπήσει ο Θεός», λέει ο Σπινόζα.

Ο Στίβεν Νάντλερ υποστηρίζει ότι η απάντηση στο ζήτημα του αθεϊσμού ή πανθεϊσμού του Σπινόζα εξαρτάται από την ανάλυση των διαθέσεων. Αν ο πανθεϊσμός συνδέεται με τη θρησκευτικότητα, τότε ο Σπινόζα δεν είναι πανθεϊστής. Ο Σπινόζα πιστεύει ότι η σωστή στάση προς τον Θεό δεν είναι εκείνη της ευλάβειας ή του θρησκευτικού δέους αλλά, αντίθετα, εκείνη της αντικειμενικής μελέτης και λογικής, γιατί παίρνοντας τη θρησκευτική στάση αφήνεται ανοιχτό το ενδεχόμενο λάθους και δεισιδαιμονίας.

Σύγκριση με Ανατολικές φιλοσοφίες

Από πολλούς συγγραφείς έχουν συζητηθεί οι ομοιότητες μεταξύ της φιλοσοφίας του Σπινόζα και των Ανατολικών φιλοσοφικών παραδόσεων. Ο Γερμανός Σανσκριτολόγος του 19ου αιώνα Τέοντορ Γκόλντστύκερ ήταν ένας από τους πρώτους που πρόσεξε τις ομοιότητες μεταξύ των θρησκευτικών αντιλήψεων του Σπινόζα και της Ινδικής παράδοσης Βεντάντα, γράφοντας ότι η σκέψη του Σπινόζα ήταν «… ένα δυτικό φιλοσοφικό σύστημα, που καταλαμβάνει εξέχουσα θέση μεταξύ των φιλοσοφιών όλων των εθνών και των εποχών, τόσο ακριβής αναπαράσταση των ιδεών της Βεντάντα που θα μπορούσαμε να υποπτευθούμε ότι ο θεμελιωτής του έχει δανεισθεί τις θεμελιώδεις αρχές του συστήματός του από τους Ινδουιστές, αλλά η βιογραφία του δεν μας ικανοποιεί, γιατί δεν είχε καμία ενημέρωση για τα δόγματά τους … Εννοούμε τη φιλοσοφία του Σπινόζα, ενός ανθρώπου, του οποίου η ίδια η ζωή είναι μια εικόνα αυτής της ηθικής καθαρότητας και πνευματικής αδιαφορίας για τα πρόσκαιρα θέλγητρα αυτού του κόσμου, που είναι η σταθερή επιθυμία του φιλόσοφου της Βεντάντα … συγκρίνοντας τις θεμελιώδεις ιδέες τους δεν θα δυσκολευόμασταν να αποδείξουμε ότι, αν ο Σπινόζα ήταν Ινδουιστής, το σύστημά του, κατά πάσα πιθανότητα, θα αποτελούσε μια τελευταία φάση της φιλοσοφίας της Βεντάντα».

Ο Μαξ Μύλερ (Γερμανός φιλόλογος, 1823-1900) στις διαλέξεις του επεσήμανε τις εντυπωσιακές ομοιότητες μεταξύ της Βεντάντα και του συστήματος του Σπινόζα, λέγοντας «το Βράχμαν, όπως γίνεται αντιληπτό στις Ουπανισάδες και ορίζεται από το Σανκάρα, είναι σαφώς το ίδιο με την «Ουσία» του Σπινόζα.» Η Έλενα Μπλαβάτσκυ (Ρωσίδα αποκρυφιστίς, 1831-1891), ιδρύτρια της Θεοσοφικής Εταιρείας, σύγκρινε επίσης τη θρησκευτική σκέψη του Σπινόζα με τη Βεντάντα, γράφοντας σε ένα ημιτελές δοκίμιο «Ως προς τη Θεότητα του Σπινόζα -natura naturans-, που γίνεται αντιληπτή ως προς τα χαρακτηριστικά της απλή και μοναδική, και την ίδια Θεότητα – ως natura naturata, όπως γίνεται αντιληπτή στην ατέλειωτη σειρά τρόπων ή αλληλεξαρτήσεων, των άμεσων αποτελεσμάτων που απορρέουν από τις ιδιότητες των εν λόγω χαρακτηριστικών, είναι καθαρά και ξάστερα η Θεότητα της Βεντάντα».

Η πρόσληψη του Σπινόζα τον 20ό αιώνα

Η Ευρώπη του ύστερου 20ού αιώνα επέδειξε ένα μεγαλύτερο φιλοσοφικό ενδιαφέρον για το Σπινόζα, συχνά από αριστερή ή Μαρξιστική σκοπιά. Στον Καρλ Μαρξ άρεσε η αντίληψη του Σπινόζα για το σύμπαν, ερμηνεύοντας την ως υλιστική. Οι σημαντικοί φιλόσοφοι Λουί Αλτουσέρ, Ζιλ Ντελέζ (Γάλλος, 1925-1995), Αντόνιο Νέγκρι, Ετιέν Μπαλιμπάρ (Γάλλος, 1942-) και Μαριλένα Τσαουί (Βραζιλιάνα, 1941-) έχουν βασιστεί στη φιλοσοφία του Σπινόζα. Η διδακτορική διατριβή του Ντελέζ, που δημοσιεύθηκε το 1968, αναφέρεται σ’ αυτόν ως τον «πρίγκιπα των φιλοσόφων». Άλλοι φιλόσοφοι βαθειά επηρεασμένοι από το Σπινόζα είναι μεταξύ άλλων ο Κονσταντίν Μπρούνερ (Γερμανοεβραίος, 1862-1937) και ο Τζον Ντέιβιντ Γκαρσία (1935-2001). Στην Αγγλική γλώσσα ο Στιούαρτ Χάμσάιρ (1914-2004) έγραψε μια σημαντική μελέτη για τον Σπινόζα, ενώ εξ ίσου πολύτιμο είναι και το έργο του Χ. Χ. Τζόακιμ (1868-1938). Σε αντίθεση με άλλους φιλοσόφους, ο Σπινόζα έχαιρε ιδιαίτερης εκτίμησης από το Νίτσε.

Ο Σπινόζα ήταν σημαντική φιλοσοφική πηγή έμπνευσης για τον Τζορτζ Σανταγιάνα (Ισπανοαμερικανός φιλόσοφος, 1863-1952). Όταν ο Σανταγιάνα αποφοίτησε από το κολέγιο δημοσίευσε ένα δοκίμιο, «Το Ηθικό Δόγμα του Σπινόζα», στο The Harvard Monthly. Αργότερα έγραψε μια εισαγωγή στα Ηθική του Σπινόζα και «De intellectus emendatione». Το 1932 ο Σανταγιάνα προσκλήθηκε να παρουσιάσει ένα δοκίμιο (δημοσιευμένο ως «Ανώτατη Θρησκεία») σε μια συνάντηση στη Χάγη για τον εορτασμό των τριών αιώνων από τη γέννηση του Σπινόζα. Στην αυτοβιογραφία του ο Σανταγιάνα χαρακτήρισε τον Σπινόζα ως «δάσκαλο και πρότυπό» του στην κατανόηση της φυσιοκρατικής βάσης της ηθικής.

Η θρησκευτική κριτική του Σπίνόζα και η επίδρασή της στη φιλοσοφία της γλώσσας

Ο φιλόσοφος Λούντβιχ Βίτγκενσταϊν θύμισε τον Σπινόζα με τον τίτλο (που του προτάθηκε από τον Αγγλο φιλόσοφο (1873-1958) Τ. Ε. Μουρ) της Αγγλικής μετάφρασης του πρώτου του καθοριστικού φιλοσοφικού έργου Tractatus Logico-Philosophicus, νύξη στο Tractatus Theologico-Politicus του Σπινόζα. Σε άλλο σημείο ο Βίτγκενσταϊν δανείστηκε εσκεμμένα την έκφραση sub specie aeternitatis (στο πλαίσιο της αιωνιότητας) από τον Σπινόζα. Η δομή του Tractatus Logico-Philosophicus του έχει πράγματι μερικές συγγένειες με την Ηθική του Σπινόζα (αν και, ομολογουμένως, όχι με το τελευταίο του έργο Tractatus), στηρίζοντας σύνθετα φιλοσοφικά επιχειρήματα σε βασικούς λογικούς ισχυρισμούς και αρχές. Επίσης στις προτάσεις 6.4311 και 6.45 υπαινίσσεται μια σπινοζική κατανόηση της αιωνιότητας και ερμηνεία της θρησκευτικής έννοιας της αιώνιας ζωής, δηλώνοντας ότι «αν με την αιωνιότητα κατανοούμε όχι αιώνια χρονική διάρκεια αλλά διαχρονικότητα, τότε ζει αιώνια αυτός που ζει στο παρόν» (6.4311) «Η ενατένιση του κόσμου στο πλαίσιο της αιωνιότητας είναι ο στοχασμός του ως περιορισμένου συνόλου» (6.45).

Ο Λέο Στράους (Γερμανοαμερικανός πολιτικός φιλόσοφος, 1899-1973) στο πρώτο του βιβλίο («Η Κριτική της Θρησκείας κατά Σπινόζα») ασχολείται με μια εξέταση των ιδεών του τελευταίου. Στο βιβλίο ο Στράους αναγνώρισε τον Σπινόζα ως μέρος της παράδοσης του ορθολογισμού του Διαφωτισμού, που τελικά παρήγαγε τη Νεωτερικότητα. Ακόμη αναγνωρίζει τον Σπινόζα και τα έργα του ως την αρχή της Εβραϊκής Νεωτερικότητας. Πιο πρόσφατα, ο Τζόναθαν Ισραελ, Καθηγητής Νεότερης Ευρωπαϊκής Ιστορίας του Ινστιτούτου Μεταδιδακτορικών Μελετών του Πρίνστον, έχει καταλήξει στο τεκμηριωμένο συμπέρασμα ότι από το 1650 ως το 1750 ο Σπινόζα ήταν «ο κύριος αμφισβητίας των θεμελιωδών αρχών της αποκεκαλυμμένης θρησκείας, των παραδεδεγμένων ιδεών, της παράδοσης, της ηθικής και αυτού που θεωρείτο παντού, εξίσου σε απολυταρχικά και μη κράτη, ως εκ Θεού συγκροτημένη πολιτική εξουσία».

Ο Σπινόζα στη λογοτεχνία και στη λαϊκή κουλτούρα

Ο Σπινόζα άσκησε επιρροή πέραν των ορίων της φιλοσοφίας.

  • Η μυθιστοριογράφος του 19ου αιώνα Τζορτζ Έλιοτ έκανε τη δική του μετάφραση της Ηθικής, την πρώτη γνωστή Αγγλική μετάφρασή της. Στην Έλιοτ άρεσαν οι έντονες επιθέσεις του Σπινόζα κατά των δεισιδαιμονιών.
  • Στην αυτοβιογραφία του «Από τη Ζωή μου: Ποίηση και Αλήθεια» ο Γκαίτε αφηγείται τον τρόπο με τον οποίο η Ηθική του Σπινόζα ηρέμησε την μερικές φορές αφόρητη συναισθηματική ταραχή της νεότητάς του. Ο Γκαίτε αργότερα επέδειξε την κατανόησή του της μεταφυσικής του Σπινόζα στην αποσπασματική αποσαφήνιση ορισμένων οντολογικών αρχών του Σπινόζα με τίτλο Μελέτη Μετά Σπινόζα. Ανέφερε επίσης τον Σπινόζα, μαζί με το Σαίξπηρ και τον Κάρολο Λινναίο, ως μία από τις ισχυρότερες επιρροές στη ζωή και το έργο του.
  • O μυθιστοριογράφος του 20ού αιώνα Σόμερσετ Μομ αναφέρθηκε σε μια από τις βασικές αντιλήψεις του Σπινοζα με τον τίτλο του μυθιστορήματός του Ανθρώπινη δουλεία.
  • Στο πρώτο επεισόδιο του Σταρ Τρεκ «Εκεί όπου κανένας δεν έχει ξαναπάει» ο κύριος πρωταγωνιστής Γκάρι Μίτσελ φαίνεται να διαβάζει Σπινόζα και στο διάλογο υπάρχει υπαινιγμός ότι ο Κάπτεν Κιρκ μπορεί επίσης να τον έχει διαβάσει στο πλαίσιο των σπουδών του στην Ακαδημία Αστροπλοΐας.
  • Ο Άλμπερτ Αϊνστάιν ανέφερε τον Σπινόζα ως το φιλόσοφο που άσκησε τη μεγαλύτερη επιρροή στην άποψή του για τον κόσμο (Weltanschauung). Ο Σπινόζα ταύτιζε τον Θεό (άπειρη ουσία) με τη Φύση, σε συνέπεια με την πίστη του Αϊνστάιν σε μια απρόσωπη θεότητα. Το 1929 ο Αϊνστάιν ρωτήθηκε με ένα τηλεγράφημα από το Ραββίνο Χέρμπερτ Σ. Γκόλντστάιν αν πίστευε στον Θεό και απάντησε, επίσης με τηλεγράφημα, «Πιστεύω στον Θεό του Σπινόζα, που αποκαλύπτεται στην εύρυθμη αρμονία όλων όσα υπάρχουν, όχι σε έναν Θεό που ενδιαφέρεται για την τύχη και τις πράξεις των ανθρώπινων όντων».
  • Ο πανθεϊσμός του Σπινόζα έχει επίσης επηρεάσει την περιβαλλοντική θεωρία. Ο Άρνε Νες, πατέρας του κινήματος της βαθειάς οικολογίας, αναγνωρίζει στον Σπινόζα σημαντική έμπνευση.
  • Ο Αργεντινός συγγραφέας Χόρχε Λουίς Μπόρχες επηρεάστηκε σε μεγάλο βαθμό από την άποψη του Σπινόζα για τον κόσμο. Ο Μπόρχες κάνει αναφορές στο έργο του φιλοσόφου σε πολλά ποιήματα και διηγήματά του, όπως και Ο Ισαάκ Μπάσεβις Σίγκερ (Πολωνοεβραιοαμερικανός συγγραφέας, 1902-1991) στο διήγημά του Ο Σπινόζα της Λαϊκής Αγοράς.
  • Ο βασικός χαρακτήρας στην Πείνα του Χόφμαν, το πέμπτο μυθιστόρημα του Ολλανδού μυθιστοριογράφου Λεόν ντε Βίντερ (1954-) διαβάζει και σχολιάζει το έργο του Σπινόζα Tractatus de Intellectus Emendatione στην εξέλιξη του μυθιστορήματος.
  • Ο Σπινόζα έχει αποτελέσει το θέμα πολλών βιογραφιών και επιστημονικών διατριβών.
  • Ο Σπινόζα είναι σημαντική ιστορική φυσιογνωμία στην Ολλανδία, όπου το πορτρέτο του παρουσιάζεται εμφανώς στο χαρτονόμισμα των 1.000 φιορινιών, νόμιμου νομίσματος μέχρι την εισαγωγή του ευρώ το 2002. Το ανώτερο και εγκυρότερο επιστημονικό βραβείο της Ολλανδίας ονομάζεται Spinozaprijs (Βραβείο Σπινόζα). Ο Σπινόζα συμπεριλήφθηκε στον 50-θεματικό κανόνα που επιχειρείται να συνοψίσει την ιστορία της Ολλανδίας.
  • Η ζωή του Σπινόζα έχει τιμηθεί από τους εκπαιδευτικούς.
  • Στη σειρά 1632 του ιστορικού μυθιστορήματος του Αμερικανού Ερικ Φλιντ (1947 -), ένας Εβραίος και η σύζυγός του σκοτώνονται κατά τη διάρκεια μιας επίθεσης στο Άμστερνταμ, αφήνοντας πίσω τους ένα γιο, ούτε καν ενός έτους. Η ταυτότητα του παιδιού γρήγορα αποκαλύπτεται ότι είναι ο ίδιος ο μικρός Σπινόζα.
  • Το θεατρικό έργο του 2008 «Νέα Ιερουσαλήμ» του Αμερικανού Ντέιβιντ Ιβς (1950-) βασίζεται στο χερέμ (αποβολή) που εκδόθηκε κατά του Σπινόζα από τη σύνοδο Ταλμούδ Τορά στο Άμστερνταμ το 1656 και τα γεγονότα που το προκάλεσαν.

Ιδέες

Βασικές ιδέες που προκύπτουν από τη σκέψη του φιλόσοφου έχουν τη ρίζα τους στην προσπάθειά του να επιλύσει το πρόβλημα σχέσης πνεύματος και ύλης, θεωρώντας πως ο Θεός και ο Κόσμος είναι το ίδιο πράγμα Deus sive Naturae. Επίσης, για τους συγχρόνους του ο Σπινόζα θεωρούνταν οπαδός του «ελευθεριασμού», καθώς ένας σύγχρονός του – ο Ζαν Μπατίστ Στόππα -, τον παρουσίαζε ως ανυποχώρητο κριτή όλων των θρησκειών, διάσημο σοφό και φιλόσοφο που ακολουθείται από «πολυάριθμους αιρετικούς»

Καρτεσιανή δυαρχία

Ο Σπινόζα αντέδρασε στην καρτεσιανή δυαρχία αμφιβάλλοντας για τη ριζική αντίθεση πνεύματος και ύλης ή ψυχής και σώματος. Τούτη η αντίληψη προκαλούσε μέγιστες δυσκολίες σε ό,τι αφορούσε στην ερμηνεία της σύνδεσης πνεύματος-ψυχής, αλλά και της αλληλεπίδρασής τους. Για τον Σπινόζα σκέψη και σώμα (η διαφορά φύσης παραμένει, δηλαδή το ένα δεν ανάγεται στο άλλο – με αποτέλεσμα να αποτελεί μειωμένη ή ακόλουθη εκδοχή του πρώτου) εκφράζουν ταυτόχρονα μια κοινή υπόσταση. Έτσι όπως σε ένα κάτοπτρο τα σημεία της κυρτής και της κοίλης επιφάνειας δεν συνδέονται, αλλά βρίσκονται σε πλήρη αλληλοσυνάφεια, έτσι και η ψυχή και το σώμα δεν συνδέονται, αλλά αντιστοιχούν στις δύο επιφάνειες του κατόπτρου. Ούτε η ψυχή μπορεί να κινήσει το σώμα ούτε το σώμα την ψυχή: «Η ψυχή και το σώμα είναι ένα μόνο και το ίδιο πράγμα, εννοούμενο άλλοτε κάτω από το κατηγόρημα της Σκέψης και άλλοτε κάτω από το κατηγόρημα της Έκτασης.

Η απόφαση της ψυχής και η ορμή του σώματος είναι κατά τη φύση τους ταυτόχρονα, ή μάλλον είναι ένα και το ίδιο πράγμα που το ονομάζουμε απόφαση όταν το θεωρούμε κάτω από τo κατηγόρημα της Σκέψης και ορμή όταν το θεωρούμε κάτω από το κατηγόρημα της Έκτασης, και το εξηγούμε με τους νόμους της κίνησης και της αδράνειας».

Φαίνεται πως για τον Σπινόζα δεν υφίσταται το πρόβλημα της αλληλεπίδρασης σώματος και πνεύματος γιατί θεωρεί πως η ψυχή και το σώμα, η συνείδηση και ο χώρος, δεν είναι ουσίες ή υποστάσεις αλλά κατηγορήματα ή γνωρίσματα ή ιδιότητες μιας και ενιαίας ουσίας. Στο σύμπαν δεν μπορούν να υπάρχουν πολλές διαφορετικές ουσίες Ουσία (substantia) είναι μόνο ο Θεός που είναι ασύλληπτος από εμάς. Εμείς, ως πεπερασμένα όντα, μπορούμε να γνωρίσουμε μόνο πεπερασμένα πράγματα και αυτή η γνώση είναι η γνώση των τρόπων (modi) των κατηγορημάτων (attributa) της ουσίας.

Στη θέση της παραδοσιακής διάκρισης μεταξύ ουσίας ή υπόστασης και ιδιότητας ή κατηγορήματος ο Σπινόζα διακρίνει μεταξύ ουσίας και τρόπου, ορίζοντας με έναν ιδιότυπο και ριζοσπαστικό ρόλο την έννοια του κατηγορήματος. Πολλοί μάλιστα συγκαιρινοί δυσκολεύτηκαν πολύ να κατανοήσουν πώς μια υπόσταση μπορεί να συνίσταται -στον ίδιο βαθμό- σε διαφορετικά κατηγορήματα καθώς για αυτούς θα έπρεπε να σχετίζεται μόνο με ένα ουσιαστικά. Οι διαφορετικοί καθορισμοί γινόντουσαν αντιληπτοί ως αντιφατικοί ή σε μια σχέση γενών και ειδών, όπου μόνο η βάθμωση εξασφάλιζε τη μη-αντίφαση. Ουσία είναι αυτό που «είναι μέσα στον εαυτό του και γίνεται αντιληπτό μέσα από τον εαυτό του». «Είναι μέσα στον εαυτό του» σημαίνει ότι είναι η αιτία του εαυτού του. Για παράδειγμα, το ότι το Α είναι μέσα στο Β σημαίνει ότι το Β είναι η αιτία, η εξήγηση της ύπαρξης του Α.

Με άλλα λόγια ο Θεός, ως η μόνη ουσία, είναι η ίδια αιτία της ύπαρξης του και αιτία για την ύπαρξη όλων των άλλων πραγμάτων. Ο Σπινόζα αντιλαμβάνεται τον Θεό ως «μια ουσία που συνίσταται σε άπειρα κατηγορήματα, καθένα από τα οποία εκφράζει αιώνια και άπειρη ουσία». Από αυτά τα κατηγορήματα ο πεπερασμένος ανθρώπινος νους μπορεί να συλλάβει μόνο δύο, την έκταση ή χώρο ή σώμα, και τη σκέψη ή πνεύμα Το κατηγόρημα είναι αυτό που η διάνοια μπορεί να αντιληφθεί ότι συγκροτεί την ουσία, αφού η ίδια η ουσία είναι γνωστικά απροσπέλαστη.

Για παράδειγμα, το να πούμε ότι υπάρχουν δύο ιδιότητες ή κατηγορήματα (π.χ. Σκέψη και Έκταση, Θεός ή Φύση, Λόγος ή Αίτιο) σημαίνει ότι μπορούμε να γνωρίσουμε ταυτόχρονα μέσα από δύο διαφορετικές και μη συγκρίσιμες οπτικές γωνίες, που όμως συν-κλίνουν. Ο τρόπος, αντίθετα από την ουσία, για να υπάρξει, χρειάζεται να υπάρξει μέσα σε κάτι άλλο. Οι τρόποι είναι οι αντιληπτές σε μας φιγούρες με τις οποίες ο Θεός εμφανίζεται στα πράγματα. Ο άνθρωπος είναι ένας περιορισμένος τρόπος του Θεού που υπάρχει ταυτόχρονα στον Θεό τόσο ως τρόπος σκέψης όσο και ως τρόπος έκτασης. Κάθε τρόπος έκτασης είναι πανομοιότυπος με τον αντίστοιχο τρόπο σκέψης. Το ανθρώπινο πνεύμα και το ανθρώπινο σώμα είναι το ίδιο πράγμα ιδωμένο από διαφορετική σκοπιά, από τη σκοπιά των κατηγορημάτων της έκτασης και της σκέψης.

Ο Θεός και οι μορφές της γνώσης

Ο Θεός και ο κόσμος είναι το ίδιο πράγμα. Ο κόσμος μας είναι Θεός ή Φύση. Η συγκεκριμένη θέση οδήγησε τον Σπινόζα στον πανθεϊσμό ή παμψυχισμό και δεν είναι παράξενο το γεγονός ότι στην εποχή του το όνομά του είχε γίνει συνώνυμο της αθεΐας.

Η ιδεώδης επιστήμη πρέπει να ερευνά τον κόσμο όχι στον συγκεκριμένο χωρόχρονο αλλά από τη σκοπιά της αιωνιότητας (sub specie aeternitatis). Έτσι βλέπει ο Θεός τον κόσμο και το ίδιο κάνουμε και εμείς στο βαθμό που μετέχουμε σε ένα απειροελάχιστο μέρος του θεϊκού νου. Η γνώση προέρχεται απαγωγικά από σαφείς και διακριτές ιδέες. Η αντικειμενική γνώση έχει μορφή μαθηματικής αλήθειας. Τα μαθηματικά δεν λειτουργούν με γενικές ιδέες που προσλαμβάνουμε μέσω των εμπειριών, αλλά με ορισμούς και έννοιες που αποδεικνύουν τις συνθήκες της αναγκαίας ύπαρξης, ενώ με την αυστηρή τους συλλογιστική προφυλάσσουν τη συνείδηση από τις διαστρεβλώσεις της φαντασίας και των συναισθημάτων στον τρόπο σύλληψης και ερμηνείας του κόσμου. Εδώ φαίνεται ότι η ηθική του Σπινόζα κυριαρχείται από τον γεωμετρικό τρόπο σκέψης καθώς επιθυμεί να αντιμετωπίσει τα ανθρώπινα πάθη σαν να είναι τρίγωνα και παραλληλόγραμμα.

Ο Σπινόζα αναγνωρίζει τρία είδη γνώσης με ιεραρχική δομή:

  • opinio: η συγκεχυμένη και ανεπαρκής γνώση, η οποία στηρίζεται στην εμπειρία.
  • ratio: είναι η κοινή γνώση βάσει της οποίας γνωρίζουμε τα χαρακτηριστικά αλλά όχι την ουσία των πραγμάτων.
  • scientia intuitiva (Ενόραση): γνώση των αιτιών των πραγμάτων, δηλαδή τη γνώση των ιδιοτήτων ή κατηγορημάτων του Θεού.

Δεν διατείνομαι μόνο ότι η αμαρτία δεν είναι τίποτε το θετικό, βεβαιώνω ότι μιλάμε και για άτομα με έναν καθαρά ανθρώπινο τρόπο όταν λέμε ότι αμαρτάνουμε απέναντι στον Θεό ή ότι οι άνθρωποι μπορεί να προσβάλλουν τον Θεό.
Αλληλογραφία, Επιστολή 19 στον Blyenberg

Τελεολογία και φύση

Ο Σπινόζα δεν αποδέχεται την τελεολογική αντίληψη για τη φύση. Θεωρεί πως η φύση έχει σκοπούς να πραγματώσει, αλλά όχι Τέλος, καθώς αυτό είναι μόνο μία ανθρωπομορφική προκατάληψη -ο Θεός ή Φύση ως ένας άνθρωπος που σιγά-σιγά φτιάχνει τον κόσμο όπως του αρέσει περιμένοντας την Τελική Τάξη που επιθυμούσε «εξ αρχής». Πιστεύει ότι δεν πρέπει να προεκτείνουμε στην ερμηνεία της φύσης τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε ψυχολογικά τον εαυτό μας και τις πράξεις μας. Σε μια τέτοια περίπτωση δεν βλέπουμε τη φύση, αλλά προβάλλουμε τον εαυτό μας στη φύση. Όπως είναι φυσικό, μια τέτοια αντίληψη ανατρέπει την ορθολογική σχέση αιτίας και αποτελέσματος που διέπει τη φύση. Από την αναγκαιότητα της ύπαρξης του Θεού ο Σπινόζα συλλαμβάνει έναν αιτιατά καθορισμένο κόσμο. Τα πάντα λειτουργούν μέσα από μια πολλαπλή αιτιατή σχέση και ο κόσμος καθίσταται σύστημα που ενυπάρχει στον εαυτό του και φέρει εγγενώς την αιτία της ύπαρξής του.

Από γέννησής τους οι άνθρωποι δε γνωρίζουν την αιτιότητα αλλά προσανατολίζονται στη γνώση αυτού που θεωρούν χρήσιμο και η αποκαλούμενη φυσική αρμονία και τάξη δεν μπορεί να σημαίνει κάτι περισσότερο από το ότι τα πράγματα μπορούν να συνυπάρχουν χωρίς αντιφάσεις. Οι ιδιότητες της ύλης δεν υφίστανται per se, αλλά συναρτώνται με τις δικές μας προσλήψεις παραστάσεων. Σύμφωνα με τον φιλόσοφο, ακόμη και οι απόλυτες αξίες (καλό και κακό) είναι σχετικές και εξαρτώνται από τις επιδιώξεις μας. Διατυπώνοντας μια σχετικά συγκινησιοκρατική θεωρία τονίζει, όπως και ο Τόμας Χομπς, ότι δεν «επιθυμούμε κάτι επειδή το θεωρούμε αγαθό αλλά, αντιθέτως, Θεωρούμε κάτι αγαθό επειδή το επιδιώκουμε, το επιθυμούμε, το θέλουμε, το ποθούμε διακαώς»[11].

Ιδεατόν

Το «ιδεατόν» (ideatum) είναι φιλοσοφικός όρος που χρησιμοποιήθηκε από τον Σπινόζα. Σημαίνει το αντικείμενο που αντιστοιχεί σε κάποια ιδέα (φιλοσοφική). Παλαιότερα σήμαινε οποιοδήποτε αντικείμενο που κατασκευάζεται σύμφωνα με κάποια ιδέα, εκ των προτέρων όμως καθορισμένη.

Επιμέλεια

 

ΠΑΡΑ ΚΕΛΣΟΣ

 

Σχετικά με τον Αρθρογράφο

Lifehub

Το LifeHub είναι μία διαδικτυακή πλατφόρμα ενημέρωσης, πληροφόρησης, δικτύωσης και συνεργασίας με ανθρώπους που ενδιαφέρονται και αγαπούν το χώρο της ολιστικής θεραπευτικής. Μέσα από το LifeHub μπορείτε να επικοινωνήσετε τις ιδέες σας, να αντλήσετε πληροφόρηση από καταξιωμένους συνεργάτες στο χώρο, να βρείτε καλές πρακτικές για την καθημερινή σας ζωή, να εμπνευστείτε από ιστορίες επιτυχίας ή αποτυχίας, να γνωρίσετε ανθρώπους από την Ελλάδα και το εξωτερικό, να παρευρεθείτε σε διάφορες εκδηλώσεις και σεμινάρια. Απολαύστε μια πηγή πλούσια σε πληροφορίες και άρθρα!

Προσθήκη σχολίου

Γράψτε ένα σχόλιο


CAPTCHA Image
Reload Image

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.